Reviews Habitation

A Phonogram Unit é uma editora gerida por um coletivo de músicos (José Lencastre, Hernâni Faustino, Vasco Furtado, Jorge Nuno e Rodrigo Pinheiro) que pretende editar de acordo com as condições e tempos por si definidos, liberta das grilhetas impostas pelos convencionalismos da “indústria”. Sem qualquer ingerência ou limitação ao processo criativo e de distribuição, a editora visa cobrir um território estético de complexo mapeamento, que abrange as áreas das músicas improvisada, eletroacústica e experimental.

E eis que o selo frutifica pela segunda vez. “Habitation” é o registo de estreia do No Nation Trio, grupo que representa dois quintos do núcleo duro, o guitarrista Jorge Nuno e o contrabaixista Hernâni Faustino, a que se junta o baterista e percussionista João Valinho, todos nomes relevantes da efervescente cena lisboeta das músicas criativas.

Jorge Nuno tem-se destacado pelo trabalho que vem desenvolvendo nos Signs of the Silhouette e nos Dead Vortex, numa matriz de alta voltagem e forte travo psicadélico, mas que também se deixa atrair pelos domínios incertos da improvisação, experimentada em projetos como Uivo Zebra (com Faustino no baixo elétrico e João Sousa na bateria). Nuno reitera aqui a aposta numa vertente acústica, tal como aliás já havia feito em “ākāśa”, registo deste ano com os mesmos Sousa e Faustino, a que se junta o saxofonista José Lencastre (também em percussão e voz).

Faustino movimenta-se há muito no circuito do jazz de vanguarda e da música livremente improvisada, marcando indelével presença em inúmeros projetos (com o RED trio à cabeça) que se estendem do noise ao reducionismo, passando pelo pós-bop, pelo free jazz e por outras vertentes. João Valinho é um jovem músico em ascensão, adquirindo proeminência em diversas formações, sendo exemplo as que integra com o mesmo Lencastre (escute-se cuidadosamente a sua contribuição para o notável “Anthropic Neglect”, acabado de sair na Clean Feed e já recenseado na jazz.pt pela pena sempre certeira do Gonçalo Falcão) e com Ernesto Rodrigues, Miguel Mira, Maria do Mar, Helena Espvall, João Almeida ou Mariana Dionísio.

Se no trio Uivo Zebra o volume tem uma importância central, outras possibilidades se começaram a vislumbrar na cumplicidade entre guitarrista e baixista. «Um dia desafiei o Jorge para fazermos um trio completamente acústico e sem recurso a qualquer tipo de efeitos, apenas um contrabaixo e uma guitarra acústica. O desafio era improvisar e tentar aguentar as matérias e motivos que surgiam e transformá-los abordando este processo de uma forma “micro” durante a nossa improvisação», revela-nos Faustino. Não demorou o convite a João Valinho para se lhes juntar, «porque achamos que ele era um polo importante, dadas as suas valências como músico criativo, sendo o baterista/percussionista ideal para tocar connosco», acrescenta o contrabaixista.

Quando o SARS-CoV-2 já andava por aí a preparar-se para virar as nossas vidas do avesso, o trio entrou no estúdio Namouche, para com Joaquim Monte (nome decisivo para o resultado final de tantas e tantas gravações) registar uma música em que nos é possível descortinar os mais subtis pormenores. A instrumentação é “clássica” – uma guitarra acústica, um contrabaixo, percussões diversas – e os três improvisadores trazem consigo os seus arsenais de referências, mas jamais se enquistam neles.

Constituem “Habitation” quatro peças/partes totalmente improvisadas, “Untitled” (I-IV), como que “andamentos” de uma suíte única, nos quais o trio explora os recantos desta geometria pitagórica, simples apenas no contingente, mas muito propensa a interações e desafios tão próximos quanto livres. Nas palavras do baterista e percussionista, a agregar conceptualmente estas partes está a «ideia de exploração de um território em que não há as limitações artificiais da soberania, do estado, do mapa. Daqui advém não apenas o título do álbum, em que se concebe a habitação como toda a Terra, mas também o do projeto.»

A música que nos é dada a escutar ergue-se a partir de estímulos e entrosamentos, proações e reações, num laborioso tricotar de ideias em que tanto pesa o som orgânico dos instrumentos como o silêncio que se insinua nos seus interstícios. Avulta a forma inteligente como o trio burila pequenos motivos que gradualmente vão ganhando corpo ou, noutros momentos, assume situações onde a repetição é processo fundamental para o desenvolvimento das estruturas e a injeção de tensão nas improvisações. «Funcionamos com uma abordagem de construção e desenvolvimento paulatino das ideias musicais, numa espécie de união em massa, com toda a variação que a improvisação livre permite. Mais do que combinado, foi algo que foi surgindo e que se discutiu através do trabalho continuado», diz-nos ainda João Valinho.

“Untitled I” revela, desde logo, o gosto pela utilização completa das respetivas alfaias: Nuno a esfregar e percutir cordas, Faustino a assumir-se como trave mestra, Valinho a fazer criterioso uso dos diversos elementos que constituem o seu “kit”. Segue-se “Untitled II” com as cordas da guitarra acústica atacadas de diversas formas, as ruminações de Faustino (em pizzicato e recorrendo ao arco para espessar a atmosfera) e a percussão sempre fecunda em detalhes. “Untitled III”, a peça mais extensa do disco, começa por continuar a trabalhar motivos que vão fluindo naturalmente e sem pressas, ganhando a espaços outra intensidade. Faustino e Valinho introduzem “Untitled IV”, que evolui adquirindo uma dimensão onírica, com a guitarra em dada passagem a soar como se de uma harpa se tratasse.

“Habitation” é um disco deveras interessante e cuja riqueza reclama vagar para se fruir na plenitude. António Branco 

 

_________________________________

 

De Portugese jazzscene blijft er een om in de gaten te houden. De afgelopen jaren zijn veel interessante albums uitgebracht en puike concerten gegeven door muzikanten die zich tot de in of rondom hoofdstad Lissabon geconcentreerde jazzscene mogen rekenen. Steeds melden zich nieuwe muzikanten of ontstaan nieuwe combinaties van musici die de scene van vers bloed voorzien en levendig houden. Overigens beperkt een deel van de muzikanten zich niet louter tot het spelen van jazz.

Tot die laatste categorie muzikanten behoort gitarist Jorge Nuno. Hij is de gitarist van de avant-garde psychedelische band Signs of the Silhouette en van de eveneens pychedelische wegen verkennende bands Dead Vortex en Uivo Zebra. Een reis naar Sao Paulo leverde het album Hãl op, waarop de gitarist in duoverband is te horen met de Braziliaanse percussionist Marcio Gibson, en een tweede reis leidde tot het verschijnen van het album Sao Paulo, een samenwerking met drie Braziliaanse muzikanten en de eerste release van de Jorge Nuno Connection, een serie waarin de gitarist samenwerkingen zal aangaan met muzikanten uit verschillende plaatsen op de wereld. Eerder dit jaar was Nuno te horen op een split-tape met het Nederlandse Lärmschutz. De Portugees speelt op die uitgave akoestische gitaar in een intieme setting.

Ook in het No Nation Trio speelt Nuno akoestische gitaar. Zijn kompaan uit Uivo Zebra Hernâni Faustino speelt contrabas en João Valinho is te horen op drums en percussie. Laatstgenoemde en Nuno speelden onlangs nog samen op Anthropic Neglect, een cd van een kwartet dat verder bestaat uit José Lencastre en Felipe Zenícola. Valinho is geïnteresseerd in vrije muziek en sonische exploraties, waarbij zijn spel zich kenmerkt door een soepele experimenteerdrift. Faustino speelde oorspronkelijk basgitaar in alternatieve rockbands, maar is zich gaan toeleggen op geïmproviseerde muziek en de contrabas. Hij speelt onder meer in het RED trio.

De rockachtergrond die in het No Nation Trio aanwezig is, klinkt maar mondjesmaat door op het onlangs verschenen debuutalbum Habitation. Met de kleine bezetting houdt het trio de muziek ook redelijk klein, experimenteel en speels. De experimenteerdrift vindt plaats binnen een geïmproviseerd maar ook enigszins gestructureerd kader, waardoor de improvisaties in een vloeiende omgeving plaatsvinden, een omgeving waarin elk geluid van gelijke importantie is. Zo ontstaat muziek die niet schreeuwend om aandacht vraagt maar die afdwingt met avontuurlijk en inventief spel.

De vier stukken op het album hebben geen titel. In het eerste stuk is Nuno wrijvend en plukkend in de weer, terwijl Faustino een steady en staccato ritme hanteert. Valinho is overal met dekseltjes, snaredrum, belletjes en andere percussieve instrumenten. De snaren van de gitaar worden verderop achter de kam beroerd, waar ze kort bespannen zijn en dus hoge klanken voortbrengen. Faustino handhaaft zijn ritme, maar varieert nu de lengte van zijn tonen. Het percussieve element wordt door zowel Valinho als Nuno verzorgd. Zonder dat sprake is van een stuk op luid volume, is sprake van een behoorlijk energieke eerste improvisatie.

Het tweede stuk is heel anders van aard. Het tempo ligt beduidend lager en er hangt een sombere, ietwat bluesy sfeer. De bas klinkt diep, drums en percussie tikken en tinkelen, terwijl de akoestische gitaar op traditionele wijze wordt bespeeld, akkoorden aanslaand en tokkelend. Gaandeweg slaat de sfeer om, verdwijnt de melancholie en wordt het spel bedrijviger, waarbij vooral Valinho zich laat gelden als onvermoeibaar: elk object in zijn buurt lijkt hij te beroeren met zijn vrije ritmische opvatting. Nuno laat nu ook afgeknepen noten horen en Faustino bespeelt zijn bas met een strijkstok, daarmee licht dissonante harmonieën scheppend. De andere twee muzikanten passen hun spel hierop aan en daardoor keert de melancholieke inslag terug in het stuk.

De derde improvisatie is het langste stuk op Habitation. Het stuk begint zachtjes en spannend, met schurende klanken van cymbalen, een strak en minimaal ritme van de gitaar en een als percussie-instrument gebruikte klankkast van de bas. Verderop worden bekkenslagen en gestreken basklanken toegevoegd, terwijl de gitaar langzaam meer ruimte inneemt, nog steeds op laag volume. Het stuk ontwikkelt zich als een ondergronds broeiend veen: je ziet rook maar de brand zelf verplaatst zich onzichtbaar en gevaarlijk. Het trio vult niet alles in, laat ruimte in zijn muziek en bouwt de spanning tergend langzaam op. De rolverdeling tussen de muzikanten is gelijkwaardig. Zo klinken bijvoorbeeld de strijkende bewegingen van de contrabas even luid als het spel van de gitaar, dat niet zozeer geënt is op melodie maar meer op experiment, ritmiek en intensiteit. De muziek blijft daardoor iets abstracts houden, hoewel het melodische aspect zeker niet helemaal afwezig is. Het zit zelfs in het percussiespel van Valinho, die zijn slagen en de dynamiek afwisselt. De muziek wint gaandeweg aan expressiviteit, maar leidt niet tot een uitslaande brand. Het blijft broeien.

Echt minimaal klinkt No Nation Trio in het laatste stuk. Valinho wrijft met brushes over zijn snare, Nuno produceert slechts een paar hoogstnoodzakelijke noten en Faustino respondeert daarop al even spaarzaam. Met een paar ferme basdrum-stoten wordt een funeral doom-tempo neergelegd. De muzikale invulling wordt langzaam groter, ook als de zware klanken wegvallen, maar de muziek blijft behoedzaam klinken. De spanning kruipt onderhuids en het experiment is aftastend en bedachtzaam onderzoekend. Pas in het laatste gedeelte nemen de bedrijvigheid en het volume toe, maar net als in de vorige improvisatie verkiest het trio ook hier de broeierige sfeer boven een luide climax. Het zorgt ervoor dat de spanning tot de laatste seconde blijft hangen.

Op Habitation stelt ieder van de drie muzikanten zijn kunnen in dienst van de muziek als geheel. Het individuele element is zeker belangrijk en ook duidelijk aanwezig, waarbij de inbreng van eenieder even groot is, maar het totaalplaatje prevaleert. De experimentele en onderzoekende inslag leidt niet tot gepriegel op de vierkante millimeter maar tot vier bewogen en spannende improvisaties van een hecht trio waarvan de muzikanten zich ogenschijnlijk moeiteloos aanpassen aan veranderingen in de muzikale omgeving. Het zijn veranderingen die als vanzelf voortkomen uit het spel van het drietal en die je als luisteraar meevoeren op een enerverende muzikale reis. Gert Derkx 

 

_________________________________

Wonderful! An amazing free improvised session of a trio of three true masters. The opening “untitled I” with repetitive motifs, led by Hernâni, sounds like free improvised minimal music. The guitar improvises wonderfully on top of the bass lines, supported by the delicate drumming. “untitled 2” follows the similar ideas, but is a sense more melodic. The final bowing bass part is magisterial.

“untitled III” is the longest and the most abstract track, starting with quiet drumming, joined by the bowed double bass and guitar chords, creating wonderful cosmic spatial effects. The final “untitled IV” starts with a simple two notes motif probably of the low registers of the guitar, accompanied by the percussion. The guitar turns to arpeggios, and is joined by the bass. A beautiful, meditative track…\\ Maciej Lewenstein

________________________________

 

Diz-se este trio sem nação, em Inglês, apesar de os seus três elementos, Jorge Nuno, Hernâni Faustino e João Valinho, serem portugueses. Depois vem o título, “Habitation”. Está criado um binómio, o de uma desterritorialização combinada com uma ideia de território, de habitação. A foto na capa, com uma árvore, reforça a ambiguidade. Esta é uma música universal que é também de cá, daqui, do chão que há em todos os chãos do mundo. Música global que é música local, global porque feita de localidades indiferenciadas. Há árvores nela, muitas árvores. A música improvisada é uma música de árvores transcontinentais, sem pátria ou mátria, um Esperanto sonoro, mesmo que esse Esperanto venha em língua inglesa, a língua oficial da comunicação planetária. É um bom princípio, e convém relembrá-lo.

Este disco tem desde logo um “surplus”: dá-nos a oportunidade de ouvir Jorge Nuno com uma guitarra acústica, ele que, nos terrenos do rock psicadélico como nos da livre-improvisação, se tem feito notar com a eléctrica, sempre munida de um uso intensivo de pedais de efeitos. É outro, muito outro, o plano de intervenção que aqui cobre, revelando-nos ideias que não lhe conhecíamos. A combinação com a bateria de Valinho poderia resultar num mínimo denominador comum estabelecido entre ambos, pelo facto de este também vir do rock, e designadamente do black metal: seria uma fixação territorial, mas ainda que tal possa uma vez ou outra ocorrer algo vagamente, também o baterista desnacionaliza. Faustino cola as partes com o seu contrabaixo pelo lado menos óbvio – não aproveita as coincidências, constrói outras quando são maiores as improbabilidades. A consequência é uma música livremente improvisada que contorna as cartilhas desta prática musical. Soa a outra coisa, a uma folk sem bandeira. Ambígua decerto, mas autêntica. Trata-se de uma autenticidade rizomática, a do entrosamento das raízes florestais até se formar um organismo único debaixo da terra que pisamos, numa desterritorialização por via trans-territorial que tudo torna habitável. Rui Eduardo Paes